Reeks: Landelijk Vlaanderen onderzoekt drempels voor private eigenaars in het Vlaamse omgevingsbeleid
Landelijk Vlaanderen, de vereniging die een stem wil zijn voor de 1 miljoen private eigenaars die samen ruim 650.000 hectare open ruimte beheren. Dat is een aanzienlijk deel van Vlaanderen. Wanneer de overheid ambities formuleert rond natuur, water, klimaat en landschap, spelen deze gronden een sleutelrol. Toch botsen eigenaars vandaag op een systeem dat hen eerder ontmoedigt dan ondersteunt. Een kluwen van plannen, tegenstrijdige voorschriften en tijdelijke subsidies maakt langetermijnbeheer structureel moeilijk. Het Whole Estate Plan biedt een krachtig alternatief en het concept wint aan draagvlak bij zowel eigenaars als administraties.
Het probleem: een kluwen van plannen zonder samenhang
Wie als private eigenaar wil bijdragen aan beleidsdoelen, navigeert vandaag door een versnipperd instrumentarium. Natuurbeheerplannen, erfgoedplannen, landbouwregels en ruimtelijke voorschriften bestaan naast elkaar, spreken elkaar soms tegen en kennen elk hun eigen timing, voorwaarden en bevoegde instanties. Het resultaat is voorspelbaar: vertraging, ontmoediging en een systeem dat zelfs gemotiveerde eigenaars afremt.
Tegelijk is er maatschappelijke consensus dat landgoederen en private gronden van grote waarde zijn voor Vlaanderen. Ze leveren landschappelijke, cultuurhistorische en ecologische kwaliteiten. Ze genereren ecosysteemdiensten die ook buiten de grenzen van het domein baten opleveren. Maar het huidige instrumentarium is gebouwd op de logica van zuivere natuurverenigingen, niet op de multifunctionaliteit en de ondernemerszin die kenmerkend zijn voor private landgoederen.
Het Engelse voorbeeld: de eigenaar neemt het initiatief
In Engeland bestaat een krachtig alternatief voor de huidige aanpak: het Whole Estate Plan. De kern is eenvoudig maar fundamenteel anders van aard. Niet de overheid, maar de eigenaar neemt het initiatief. Die werkt een langetermijnvisie uit voor zijn of haar domein — een plan dat natuur, klimaat, water, cultureel erfgoed en economische leefbaarheid integreert in één coherent geheel.
Het plan wordt opgemaakt in dialoog met buren en overheden. Eens goedgekeurd, biedt het rechtszekerheid en zorgt het voor een versnelde behandeling van de nodige vergunningen. Cruciaal is ook de economische pijler: een sterk financieel plan toont aan hoe het domein zelfredzaam kan opereren, de druk op publieke middelen beperkt en continuïteit garandeert over generaties heen.
Dat is de essentie van het concept: de eigenaar als ondernemer en beheerder, niet als subsidieontvanger. Maatschappelijke doelen worden gerealiseerd vanuit privaat initiatief, met overheidsondersteuning die faciliteert in plaats van controleert.
Een Vlaams instrument op maat
Uit analyses van Landelijk Vlaanderen blijkt dat het concept van het Whole Estate Plan bij zowel private eigenaars als betrokken administraties wordt gezien als hét instrument om verder uit te werken voor de Vlaamse context. Het biedt een kans om het versnipperde instrumentarium te integreren en beter af te stemmen op de noden van eigenaars die willen bijdragen aan beleidsdoelen.
Concreet zou een Vlaams equivalent van het Whole Estate Plan — de naam mag gerust vervlaamst worden — de volgende elementen combineren:
- Integratie van bestaande plannen zoals het natuurbeheerplan, erfgoedbeheerplannen en geïntegreerde beheerplannen in één overkoepelend document dat de eigenaar opstelt.
- Een volwaardige economische pijler, met verdienmodellen die het domein zelfredzaam maken en de afhankelijkheid van publieke middelen beperken.
- Rechtszekerheid na goedkeuring: wanneer het plan inhoudelijk wordt goedgekeurd door de betrokken administraties, biedt dit ook zekerheid voor de uitvoering en vergunningverlening.
- Administratieve vereenvoudiging: bundeling van vergunningen, integratie van vrijstellingen en kortere doorlooptijden.
- Adaptief beheer: ruimte voor gemotiveerde afwijkingen bij gewijzigde klimatologische, sanitaire of economische omstandigheden, zonder het volledige plan te moeten herzien.
Het instrument blijft altijd vrijwillig. Dat is een basisvoorwaarde. Het moet zodanig ontworpen zijn dat eigenaars er zelf voordeel uit halen om het op te maken — niet omdat ze verplicht worden, maar omdat het hen meer zekerheid, minder administratie en betere ondersteuning oplevert.
Verdienmodellen als echte hefboom
De grootste hefboom om private eigenaars te motiveren is economische return. Grond moet een zekere rentabiliteit behouden over generaties heen. Dat vraagt niet noodzakelijk extra publieke middelen, maar wel flexibiliteit in instrumenten en vergunningverlening.
Een concreet voorbeeld: wie in een beschermd gebied events wil organiseren om inkomsten te genereren, heeft nood aan beperkte infrastructuur en geregelde toegankelijkheid. Dat is vandaag moeilijk te vergunnen. Binnen een goedgekeurd domeinplan zou dit mogelijk worden, mits duidelijke zonering tussen gebieden met strikte beleidsdoelen en zones met draagcapaciteit voor ondernemersactiviteit. Zo blijft het maatschappelijk doel overeind, en krijgt de eigenaar de ruimte om zijn domein economisch leefbaar te houden.
Van instrument naar partnerschap
Het Whole Estate Plan is meer dan een planningsinstrument. Het is een andere manier van samenwerken tussen overheid en private eigenaar. De eigenaar neemt initiatief en verantwoordelijkheid. De overheid faciliteert, adviseert en keurt goed en geeft in ruil zekerheid over de toekomst van het domein.
Om dat partnerschap te laten werken, zijn een aantal randvoorwaarden nodig. Een interbestuurlijk platform met de betrokken Vlaamse administraties — ANB, ALZ, AOE, Departement Omgeving, VLM en VMM — moet zorgen voor afstemming. Een vernieuwde adviesinstantie kan het instrument inhoudelijk beoordelen. En pilootprojecten moeten zo snel mogelijk van start gaan om knelpunten in regelgeving te identificeren en het instrument te verfijnen.
Voor Vlaanderen ligt hier een reële kans. De bereidheid bij eigenaars is aanwezig. De beleidsambities zijn duidelijk. Wat nu nodig is, is een instrument dat beide verbindt, en dat vertrekt vanuit de eigenaar zelf.
Dit artikel maakt deel uit van een reeks waarin Landelijk Vlaanderen onderzoekt hoe drempels voor private eigenaars in het Vlaamse omgevingsbeleid begrepen en overbrugd kunnen worden.
