Private eigenaars beheren het merendeel van de Vlaamse open ruimte. Toch blijkt hun betrokkenheid bij belangrijke beleidsprocessen rond natuur, water, klimaat en landschap vaak complex. In een nieuw project onderzoekt Landelijk Vlaanderen welke belangrijkste drempels private eigenaars wanneer zij willen bijdragen aan maaraschappelijke doelen op hun gronden. Dit onderzoek maakt deel uit van het project “Drempels en kansen voor participatie van private eigenaars aan Vlaamse omgevingsuitdagingen”, uitgevoerd in opdracht van de Vlaamse overheid. Landelijk Vlaanderen analyseert hoe eigenaars vandaag geconfronteerd worden met juridische, financiële, organisatorische en sociaalpsychologische barrières wanneer zij willen deelnemen aan beleidsinitiatieven en legt de basis voor oplossingen die eigenaars actief betrekken bij het realiseren van maatschappelijke doelen.

Zeven beleidsdomeinen onder de loep

Het rapport onderzoekt hoe deze drempels zich manifesteren binnen zeven belangrijke beleidsprocessen in Vlaanderen.

Nationale parken

Bij de aanduiding van vier Vlaamse nationale parken in 2023 werd het proces grotendeels top-down georganiseerd. Parkbureaus kregen de opdracht om masterplannen uit te werken en natuurbeheer te organiseren via natuurbeheerplannen.

Voor veel private eigenaars gebeurde dit met beperkte betrokkenheid in de besluitvorming, wat leidde tot wantrouwen en protest. Hoewel grote parkgebieden kansen bieden voor robuuste natuur- en landschapsontwikkeling, toont de studie dat vertrouwen en samenwerking met private eigenaars essentieel zijn om de decretale doelstellingen effectief te realiseren.

PAS-herstel

Binnen het stikstofbeleid moeten tegen 2030 in 140 deelzones stikstofsaneringsprojecten opgestart worden. Veel van deze projecten vereisen vernatting en ecosysteemherstel, wat vaak rechtstreeks ingrijpt op private gronden.

Dit vraagt een intensieve samenwerking met eigenaars. Tegelijk blijkt uit het rapport dat bestaande instrumenten en kennis om private eigenaars hierbij structureel te betrekken nog onvoldoende ontwikkeld zijn.

Europese natuurherstelwet

De implementatie van de Europese natuurherstelwet in Vlaanderen is momenteel volop in ontwikkeling. Het toekomstige Vlaamse natuurherstelplan zal belangrijke doelstellingen moeten realiseren binnen strikte Europese deadlines.

Het rapport benadrukt dat vroege betrokkenheid van private eigenaars cruciaal is om deze doelen haalbaar te maken. Zonder integratie met andere beleidsdomeinen dreigt extra regelgeving en complexiteit, wat de participatie van eigenaars kan bemoeilijken.

Landschapsparken

Naast nationale parken erkende Vlaanderen ook vijf landschapsparken. Deze gebieden combineren natuur, erfgoed, recreatie en economische activiteiten.

Toch ervaren sommige private eigenaars deze initiatieven als een bijkomende beleidslaag, wat onzekerheid kan creëren over hun rol en rechten. Tegelijk kunnen landschapsparken ook kansen bieden, bijvoorbeeld via nieuwe verdienmodellen voor natuur en landschap.

Land- en natuurinrichting

De decreten rond land- en natuurinrichting bieden instrumenten om complexe ruimtelijke projecten op het terrein te realiseren. Deze projecten vereisen echter intensief lokaal overleg en maatwerk.

Het rapport benadrukt dat private eigenaars hierbij een belangrijke rol kunnen spelen, maar dat hun betrokkenheid nog sterker kan worden uitgebouwd om projecten efficiënter en gedragen te realiseren.

Waterbeheer en de Blue Deal

Door klimaatverandering wordt waterbeheer steeds belangrijker. Vlaanderen staat voor grote uitdagingen rond droogte, wateroverlast en de afbakening van watergevoelige gebieden.

Private eigenaars kunnen een belangrijke rol spelen door water op te vangen op hun gronden, natte natuur te herstellen of veenbodems te beschermen. Tegelijk toont de studie dat eigenaars nood hebben aan meer kennis, duidelijkheid en ondersteuning om deze rol op te nemen.

Landbouw en grondgebruik in transitie

De druk op landbouwgrond neemt sterk toe. Landbouwgronden moeten steeds vaker bijdragen aan klimaatadaptatie, biodiversiteit en waterbeheer.

Deze transitie raakt niet alleen landbouwers, maar ook eigenaars van landbouwgrond. Het rapport identificeert verschillende knelpunten voor eigenaars, onder meer rond regelgeving, economische risico’s en onzekerheid over toekomstige landgebruik.

Structurele drempels in multifunctioneel landgebruik

Naast de analyse per beleidsdomein werden er overkoepelende drempels voor private eigenaars geïdentificeerd. Veel regelgeving is historisch ontworpen vanuit een één-functie-benadering van grondgebruik: landbouw voor productie, natuur voor bescherming, water voor veiligheid. Vandaag verwacht beleid echter dat dezelfde gronden meerdere functies tegelijk vervullen, zoals biodiversiteit, klimaatadaptatie en recreatie. De analyse toont concreet hoe deze structurele drempels elkaar cumulatief versterken:

• Eigenaars ervaren technische onzekerheid over de uitvoering van ingrepen en de effecten daarvan op hun terrein.
• Juridische complexiteit en tegenstrijdige instructies tussen overheden veroorzaken vertraging en frustratie.
• Financiële barrières zoals ontoegankelijke subsidies of een scheef kosten-batenprofiel ontmoedigen investeringen.
• Sociaalpsychologische factoren, waaronder gebrek aan erkenning en wantrouwen in overheden, leiden tot terughoudendheid of defensief gedrag.
• Fragmentatie van eigendom en een gebrek aan gestructureerde samenwerking beperken de mogelijkheid tot gebiedsgerichte acties.

Samenwerken rond waterbeheer: een concreet voorbeeld

Praktijkvoorbeelden uit waterbeheer en de Blue Deal illustreren dit: eigenaars willen wel ingrijpen, bijvoorbeeld door water te bufferen of natte zones te herstellen, maar worden geremd door bijvoorbeeld administratieve complexiteit, juridische onzekerheid, tegenstrijdige beleidslijnen en gebrek aan coördinatie. Verschillende drempels komen samen, maar samenwerking werkt wanneer eigenaars en overheid actief participeren. In het kader van regionale waterprojecten hebben Vlaamse eigenaars bijvoorbeeld maatregelen genomen om water vast te houden op weilanden en bestaande beken te herstellen, wat bijdraagt aan klimaatadaptatie en natuurherstel.

“Door samen met Landelijk Vlaanderen en lokale waterbeheerders te werken, konden we praktische oplossingen vinden die zowel het landschap als het ecosysteem versterken,” vertelt een private eigenaar die meedeed aan het PRIVAD-traject.

Dit laat zien dat eigenaars bereid zijn te investeren en bij te dragen, maar dat begeleiding, kennisdeling en een gestructureerde aanpak noodzakelijk zijn om onzekerheden te verminderen en projecten succesvol te maken.

De tien kern­drempels voor private eigenaars

Drempels staan dus vaak niet op zichzelf, maar versterken elkaar: juridische onzekerheid vergroot financiële risico’s, terwijl gebrekkige erkenning en coördinatie sociaalpsychologische terughoudendheid bij eigenaars oproepen om actief bij te dragen aan beleidsdoelen. Landelijk Vlaanderen heeft tien overkoepelende drempels geïdentificeerd die in feite de deelname van eigenaars bemoeilijken:

1. Gebrek aan structurele betrokkenheid – eigenaars worden vaak te laat bij beslissingen betrokken.
2. Complexiteit van instrumenten en procedures – onduidelijke regelgeving, versnipperde vergunningen en wisselende subsidies maken actieve deelname moeilijk.
3. Onzekerheid over juridische en beleidscontinuïteit – wisselende wetgeving kan eigenaars defensief maken.
4. Onzekerheid over economische gevolgen – mogelijke waardeverlies of beheerkosten ontmoedigen deelname.
5. Fragmentatie van beleid en governance – beperkte coördinatie vertraagt projecten.
6. Beperkingen voor multifunctioneel eigenaarschap – onvoldoende flexibiliteit voor innovatieve landgebruiksvormen.
7. Ruimtelijk-functionele spanning – late gebiedsintegratie creëert onzekerheid over gebruik en ontwikkeling.
8. Beperkte kennisdeling en opschaling van pilots – lokale innovaties bereiken eigenaars zelden systematisch.
9. Sociaalpsychologische barrières – gebrek aan erkenning en samenwerking vermindert vrijwillige deelname.
10. Onvoldoende operationele capaciteit – tekort aan gespecialiseerde aannemers en technische begeleiding remt implementatie.

Private eigenaars als partners naar structurele oplossingen

Vlaamse beleidsdoelen kunnen alleen effectief worden gerealiseerd als private eigenaars actief en vroegtijdig betrokken worden. Oplossingen zoals duidelijke juridische kaders, financiële prikkels, coördinatie tussen departementen en kennisdeling via regionale proeftuinen kunnen de cumulatieve effecten van drempels aanzienlijk beperken.

Door eigenaars te erkennen als partners in plaats van enkel als uitvoerders, kan Vlaanderen de maatschappelijke baten van multifunctioneel landgebruik optimaal benutten, van biodiversiteit tot waterbeheer en klimaatadaptatie. Zo worden beleidsdoelen haalbaar.

Dat betekent onder meer:

• Erkenning van hun kennis en ervaring
• Duidelijke juridische en financiële zekerheid
• Eenvoudige en coherente procedures
• Ondersteuning van innovatie en kennisdeling

De inzichten uit de eerste fase van het project vormen de basis voor het volgende deel van de opdracht, waarin er gekeken wordt naar voorbeelden uit het buitenland, bereidheid, en vooral ook de kansen en oplossingsrichtingen voor een sterkere betrokkenheid van private eigenaars.