Als een landbouwer stopt, blijven de gebouwen staan. Wat doen we met die hoeves en bijgebouwen in het buitengebied? Landelijk Vlaanderen pleit voor maatwerk, rechtszekerheid en een nieuwe functie in plaats van verval of sloop.
Over welke gebouwen gaat het?
Een actieve boerderij is niet zonevreemd. Ook een landbouwwoning is dat niet. Het wordt pas een kwestie van zonevreemdheid wanneer een gebouw in landbouwgebied een andere functie krijgt dan landbouw. Daarover gaat de huidige discussie: wat gebeurt er met vrijkomende agrarische sites? Wij spreken daarbij over landelijk wonen. Het gaat in veel gevallen om gebouwen die zonder nieuwe functie leegstaan en verloederen.
Een overschot aan gebouwen
Het aantal actieve landbouwers daalt en de overblijvende landbouwers beheren gemiddeld meer hectaren. Daardoor ontstaat er een overschot aan landbouwgebouwen en woningen die niet allemaal nog geschikt zijn voor de moderne landbouw. Voor de uittredende landbouwer vormt dat vastgoed vaak een groot deel van zijn of haar pensioen. Ook voor de eigenaar van een verpachte hoeve is waardebehoud van groot belang. Kan een gebouw niet meer in de landbouw blijven, dan moet het een marktwaarde kunnen behouden, bijvoorbeeld door extra functies toe te staan binnen het bestaande volume.
Zonder functie verloedert een gebouw
Gebouwen zonder functie raken verloederd, en dat kost kapitaal. Het gaat vaak om waardevolle bijgebouwen, bijvoorbeeld in baksteen. Afbraak is hierbij zelden de beste oplossing: de functie moet dan ergens anders met nieuwe gebouwen worden gerealiseerd, met extra CO2-uitstoot door productie en bouw. Het is dan ook beter om oude gebouwen een nieuwe functie te geven, zodat ze niet verrommelen.
Wat Landelijk Vlaanderen vraagt
• Alleen voor toekomstige functiewijzigingen. De discussie en nieuwe regels mogen alleen gaan over toekomstige functiewijzigingen. De basisrechten van bestaande woningen, ook van woningen die zonevreemd worden doordat de landbouw stopt, mogen niet worden aangetast. Als we ineens breken met het verleden, komt de rechtszekerheid in gevaar.
• Maatwerk, geval per geval. Een zonevreemde functiewijziging moet geval per geval bekeken worden. Multifunctionaliteit kan daarbij een instrument zijn binnen een landbeheerplan waarin de eigenaar een langetermijnvisie voor de plek ontwikkelt.
• Geen verplichte afsplitsing. Gebouwen en gronden verplicht van elkaar splitsen is geen algemene regel. De eigenaar kan de gronden vrijwillig in landbouwgebruik houden, bijvoorbeeld door ze aan een andere landbouwer in gebruik te geven. Wij pleiten dan ook voor aantrekkelijke pachtrelaties waarin eigenaar en pachter samen bepalen hoe ze het meeste uit de grond halen.
• Vergoeding bij nieuwe beperkingen. Komen er nieuwe beperkingen, dan hoort daar een vergoeding via het instrumentendecreet bij. Een nieuwe heffing bij een functiewijziging is niet nodig: de aanpassing van het kadastraal inkomen belast de meeropbrengst al.
• Ruimte voor eigenaars. Niet alles opleggen, maar ruimte geven voor maatwerk door de betrokkenen, binnen algemene richtlijnen.
De klemtoon ligt elders
De beschikbaarheid van landbouwgrond staat onder druk door meerdere factoren, onder meer door natuurwetgeving en natuurdoelen. Functiewijzigingen aan bestaande gebouwen spelen daarbij volgens ons nauwelijks een rol, zeker nu het aantal actieve landbouwers daalt. Wie de toegang tot landbouwgrond wil beschermen, kijkt het best naar de gronden en niet alleen naar de gebouwen.
Landelijk wonen kan een manier zijn om erfgoed, landschap en gebruik bij elkaar te houden. Geef eigenaars dus de ruimte om een toekomst voor hun hoeve uit te werken.
Meer uitleg
Zonevreemd, functiewijziging, basisrechten: het zijn woorden die vaak vallen als het over landelijk wonen gaat, en niet iedereen is er thuis in. Dat hoeft ook niet. Daarom staan hieronder de belangrijkste begrippen in gewone taal.
Wat is zonevreemd? Een gebouw of gebruik dat niet overeenkomt met de bestemming van het gebied waarin het ligt. Een boerderij of landbouwwoning in landbouwgebied voldoet aan de bestemming en is dus niet zonevreemd. Dat verandert pas als het gebruik wijzigt naar iets anders dan landbouw.
Wat is een functiewijziging? Een verandering van het gebruik van een gebouw, bijvoorbeeld van stal of schuur naar woning, atelier of opslagruimte. In landbouwgebied is dat onder voorwaarden en met een vergunning mogelijk. De discussie gaat over de regels voor toekomstige functiewijzigingen.
Wat zijn basisrechten? Voor bestaande zonevreemde woningen bestaan regels die onder voorwaarden verbouwen en beperkte uitbreiding toelaten. Die rechten moeten blijven, ook voor woningen die zonevreemd worden doordat de landbouw stopt.
Wat is een landbeheerplan? Een vrijwillig plan waarin de eigenaar een langetermijnvisie voor zijn gronden en gebouwen uitwerkt, afgestemd op de visie van de streek. Een vergunningsaanvraag kan dan binnen dat kader beoordeeld worden. Dit is een voorstel van Landelijk Vlaanderen, nog geen wettelijk instrument.
Wat bedoelen we met afsplitsing? Gebouwen en gronden in aparte eigendom brengen. Dat is pas het geval wanneer er notarieel twee eigenaars zijn. Een eigenaar kan zijn gronden ook gewoon in landbouwgebruik houden of aan een andere landbouwer in gebruik geven, zonder te splitsen. Wie gronden aan een landbouwer verpacht, valt onder de pachtwetgeving.
Wie betaalt bij nieuwe beperkingen? Leggen overheden nieuwe beperkingen op, dan hoort daar een vergoeding bij via het instrumentendecreet, voor het waardeverlies voor eigenaars en gebruikers. Bij een functiewijziging wordt de meeropbrengst nu al belast via de aanpassing van het kadastraal inkomen.

