Reeks: Internationale voorbeelden voor een sterker Vlaams buitengebied
Van kostenpost naar verdienmodel: hoe financiële prikkels multifunctioneel landbeheer mogelijk maken
Private eigenaars beheren een groot deel van het Vlaamse buitengebied. Wanneer overheden ambities formuleren rond biodiversiteit, waterbeheer, klimaatadaptatie of landschapskwaliteit, spelen deze gronden dus een elementaire rol. Toch blijkt uit onderzoek van Landelijk Vlaanderen dat economische onzekerheid een van de grootste drempels vormt voor eigenaars om actief bij te dragen aan zulke maatschappelijke doelen.
Multifunctioneel beheer, waarbij natuur, water, klimaat, erfgoed en productie samenkomen, vraagt immers vaak extra inspanningen of investeringen. Tegelijk liggen de baten van dat beheer vaak bij de samenleving als geheel: meer biodiversiteit, betere waterkwaliteit of een aantrekkelijk landschap. Wanneer die publieke baten vooral gepaard gaan met private kosten, ontstaat er een spanningsveld.
De internationale benchmark toont dat verschillende landen proberen dit evenwicht te herstellen. Ze ontwikkelen financiële instrumenten die natuurbeheer en landschapszorg niet alleen ondersteunen, maar ook economisch erkenning geven aan de maatschappelijke diensten die eigenaars leveren.
Publieke baten, private kosten
In Vlaanderen ervaren veel eigenaars dat maatschappelijke verwachtingen rond natuur, water en klimaat zich op terrein vertalen in gebruiksbeperkingen, extra beheerinspanningen of gemiste inkomsten. Multifunctioneel beheer kan bijvoorbeeld betekenen dat landbouw extensiever wordt, dat gronden vernatten voor waterbuffering of dat landschapselementen behouden blijven.
Hoewel er verschillende steunmechanismen bestaan, ervaren eigenaars het financiële kader vaak als versnipperd of tijdelijk. Subsidies zijn soms projectmatig of gekoppeld aan specifieke sectoren, waardoor multifunctionele initiatieven moeilijk in één duidelijk financieel model passen.
De benchmark laat zien dat andere landen dit probleem op verschillende manieren aanpakken. Over de cases heen kunnen vijf types instrumenten worden onderscheiden: directe betalingen voor ecosysteemdiensten, fiscale regimes, contractuele modellen, investeringsinstrumenten en marktgebaseerde systemen. Vaak blijkt een combinatie van deze instrumenten het meest effectief.
Betalen voor ecosysteemdiensten
Een eerste categorie instrumenten vertrekt vanuit een eenvoudig principe: wanneer private gronden maatschappelijke diensten leveren, mag daar ook een vergoeding tegenover staan.
In Wales krijgen boeren en landeigenaars bijvoorbeeld een vergoeding per hectare voor ecosysteemdiensten zoals biodiversiteit, landschapskwaliteit en waterbeheer. De betaling bedraagt ongeveer 107 pond per hectare en wordt gezien als een structurele inkomenscomponent, niet als een symbolische premie.
Dit systeem biedt eigenaars zowel inkomenszekerheid als flexibiliteit. Zij kunnen zelf kiezen welke maatregelen het best passen bij hun terrein, zolang de maatschappelijke doelen gerealiseerd worden.
Ook internationaal groeit de belangstelling voor dergelijke systemen. Via het initiatief BIOFIN ondersteunt het ontwikkelingsprogramma van de Verenigde Naties landen bij het opzetten van zogenaamde Payments for Ecosystem Services (PES). In zulke systemen ontvangen eigenaars bijvoorbeeld een vergoeding voor bosherstel, waterbescherming of biodiversiteitsbeheer. Het resultaat is dat natuurbeheer evolueert van een kostenpost naar een mogelijke inkomstenbron.
Fiscale voordelen voor natuur en landschap
Een tweede instrument dat in verschillende landen wordt gebruikt, zijn fiscale voordelen voor eigenaars die bijdragen aan natuurbeheer of landschapskwaliteit.
In Nederland krijgen landgoederen die erkend zijn onder de Natuurschoonwet bijvoorbeeld belangrijke belastingvoordelen. Eigenaars kunnen vrijstelling krijgen van bepaalde inkomstenbelastingen of lokale heffingen wanneer zij hun landgoed beheren volgens vastgelegde landschappelijke en ecologische criteria.
Dit systeem positioneert eigenaars niet als subsidieontvangers, maar als beheerders van een publiek waardevol landschap.
Ook in andere regio’s worden fiscale instrumenten ingezet om gedrag te sturen. In Wallonië betalen eigenaars in Natura 2000-gebieden bijvoorbeeld geen grondbelasting of successierechten, op voorwaarde dat zij bepaalde beheerregels respecteren.
Daarnaast experimenteren sommige Nederlandse gemeenten met nieuwe financieringsbronnen voor natuurbeheer. Zo worden toeristenbelastingen of lokale heffingen soms gedeeltelijk gereserveerd voor landschapsbeheer of natuurherstel.
Contracten als partnerschap
Naast subsidies en fiscale voordelen gebruiken sommige landen ook contractuele modellen om samenwerking tussen overheid en eigenaars te organiseren.
In Frankrijk worden bijvoorbeeld zogenaamde stewardship agreements afgesloten. Dit zijn contracten waarin eigenaars en natuurorganisaties afspraken maken over beheerdoelen, verantwoordelijkheden en vergoedingen.
Een concreet voorbeeld is een overeenkomst rond een klein wetland in Haute-Savoie, waar lokale eigenaars samen met een natuurorganisatie een tienjarig beheercontract afsloten om het gebied te herstellen. De eigenaars behouden daarbij bepaalde gebruiksrechten, zoals jacht of houtoogst, terwijl ecologische voorwaarden worden gerespecteerd.
Door prestaties, vergoedingen en verantwoordelijkheden contractueel vast te leggen ontstaat meer zekerheid voor beide partijen. Eigenaars weten welke inkomsten ze kunnen verwachten, terwijl overheden garanties krijgen over het beheer.
Investeren in natuur
Naast subsidies en contracten zetten sommige regio’s ook investeringsinstrumenten in om natuurbeheer te stimuleren.
Een voorbeeld is het Nederlandse fonds 'Lenen voor Natuur', dat werd opgericht door de provincie Gelderland en het Nationaal Groenfonds. Via dit revolverende fonds kunnen private eigenaars leningen krijgen om te investeren in natuurprojecten of natuurgebaseerde verdienmodellen.
Het idee achter zulke fondsen is dat natuurbeheer ook ondernemerschap kan stimuleren. Eigenaars kunnen investeren in recreatie, landschapsbeheer of natuurontwikkeling zonder afhankelijk te zijn van permanente subsidies.
Ecosysteemdiensten als ruilmiddel
Sommige systemen gaan nog een stap verder en behandelen ecosysteemdiensten als een vorm van ruilmiddel.
In Nederland bestaan bijvoorbeeld afspraken waarbij landbouwers regenwater kunnen opslaan in natuurgebieden. In droge periodes mogen ze dat water opnieuw gebruiken voor hun teelten. Zo ontstaat een wederzijds voordeel: natuurgebieden fungeren als waterbuffer, terwijl landbouwbedrijven verzekerd zijn van water in droge periodes.
Ook waterschappen betalen eigenaars soms voor maatregelen die waterbeheer verbeteren, zoals het verbreden van sloten of het tijdelijk onder water zetten van percelen. In sommige gevallen ontvangen eigenaars hiervoor aanzienlijke vergoedingen, omdat zulke maatregelen goedkoper kunnen zijn dan grote infrastructuurwerken.
Vrijwillige bescherming met eerlijke compensatie
Een van de meest geciteerde voorbeelden van een succesvol financieel instrument is het Finse METSO-programma. Dit programma richt zich op biodiversiteitsbescherming op private bosgronden en is volledig gebaseerd op vrijwillige deelname.
Boseigenaars kunnen zelf beslissen welke percelen zij willen beschermen en voor welke periode. Ze hebben daarbij de keuze tussen permanente bescherming, tijdelijke contracten of natuurbeheerprojecten.
Wat METSO bijzonder maakt, is de financiële compensatie. Eigenaars ontvangen een vergoeding die overeenkomt met de waarde van het hout op het perceel. Bij permanente bescherming wordt ook de grondwaarde vergoed. Bovendien is de vergoeding belastingvrij.
Voor veel eigenaars betekent dit dat natuurbehoud geen financieel verlies hoeft te betekenen. Zoals een Finse boseigenaar het samenvatte:
“METSO bood een uitstekende mogelijkheid om waardevolle bosgebieden te beschermen, en de vergoeding was naar mijn gevoel zeer redelijk.”
Door vrijwilligheid, financiële compensatie en rechtszekerheid te combineren, heeft het programma bijgedragen aan de bescherming van bijna 100.000 hectare bos.
Wat deze voorbeelden gemeen hebben
Hoewel de financiële instrumenten sterk verschillen, vertonen succesvolle systemen enkele gemeenschappelijke kenmerken.
Ten eerste bieden ze voorspelbaarheid. Eigenaars weten op voorhand welke vergoedingen of voordelen ze kunnen verwachten en voor welke periode.
Daarnaast werken ze op basis van wederkerigheid. Wanneer eigenaars maatschappelijke diensten leveren, wordt dat ook economisch erkend.
Tot slot laten ze ruimte voor keuzevrijheid. Eigenaars kunnen zelf beslissen hoe zij de maatschappelijke doelen op hun terrein realiseren.
Systemen die deze drie elementen combineren, slagen er vaak in om natuur- en landschapsbeheer structureel te verankeren in private bedrijfsmodellen.
Van stimulans naar partnerschap
De internationale voorbeelden tonen dat financiële instrumenten meer zijn dan een eenvoudige subsidie. Ze vormen een beleidsinstrument dat bepaalt hoe de relatie tussen overheid en eigenaars wordt ingevuld.
Wanneer maatschappelijke prestaties duidelijk en eerlijk worden beloond, verandert de positie van eigenaars. Ze worden niet langer gezien als passieve ontvangers van regels, maar als actieve partners die bijdragen aan natuur, landschap en klimaat.
Voor Vlaanderen ligt hier een belangrijke beleidsvraag. Als multifunctioneel landgebruik een centrale rol moet spelen in de toekomst van het buitengebied, zullen financiële instrumenten nodig zijn die eigenaars de zekerheid geven dat hun inspanningen ook economisch duurzaam zijn.
Dit artikel maakt deel uit van een reeks waarin Landelijk Vlaanderen internationale voorbeelden onderzoekt die helpen om drempels voor private eigenaars in het Vlaamse omgevingsbeleid te begrijpen en te overbruggen.
